Tsunami Neden Olur?

Tsunami, okyanus veya deniz tabanında meydana gelen büyük ve ani su hacmi yer değiştirmeleri sonucu oluşan, devasa dalga serileridir. Halk arasında "gel-git dalgaları" olarak yanlış bilinse de, tsunamiler gelgit ile kesinlikle ilgili değildir; temel olarak yerkabuğunun ani ve şiddetli hareketlerinin deniz suyuna aktarılmasıyla meydana gelirler. Bu büyük su yer değiştirmelerinin en önemli deyim ve en yaygın nedeni, okyanus tabanında gerçekleşen büyük ölçekli denizaltı depremleridir. Bir deprem sırasında tektonik plakalar aniden yukarı veya aşağı hareket ettiğinde, üzerindeki su sütunu da hareket ettirilir. Bu enerjinin yüzeye doğru ilerlemesiyle çok uzun dalga boylarına sahip, ancak derin denizde fark edilmesi zor olan dalgalar oluşur. Bu dalgalar, açık denizde küçük genlikli (yüksekliği az) ve inanılmaz derecede hızlıdır, ancak kıyıya yaklaştıkça sığlaşan taban nedeniyle hızları azalır ve yükseklikleri feci boyutlara ulaşır.

Tsunami oluşumunun ana nedeni depremler olsa da, bu yıkıcı dalgalara neden olabilecek başka jeolojik olaylar da mevcuttur. Büyük denizaltı heyelanları, tsunamilerin önemli bir ikinci sebebidir. Özellikle dik kıyı şeritlerinde veya deniz altı kanyonlarında biriken büyük miktardaki çökelti, bir deprem veya volkanik aktivite ile tetiklendiğinde hızla kayarak muazzam bir su kütlesini yerinden oynatabilir. Ayrıca, deniz altı veya kıyı volkanlarının patlaması da tsunamilere yol açabilir. Patlama sırasında volkanik malzemenin aniden denize çökmesi veya patlamanın kendisinin su kütlesini itmesi, yıkıcı dalgalar yaratır. Daha nadir görülen, ancak potansiyel olarak çok tehlikeli bir neden ise büyük meteor çarpmalarıdır; bu tür bir olay, su kütlesini devasa bir hızla yerinden oynatarak küresel çapta tsunamilere neden olabilir. Tüm bu mekanizmalarda ortak olan nokta, su kütlesinin dikey olarak, büyük bir enerjiyle ve çok hızlı bir şekilde yer değiştirmesidir. Bu dikey hareket, enerjinin yatayda değil, su sütununda depolanmasına yol açar.

Tsunaminin yıkıcı gücü, açık okyanusta düşük olan dalga yüksekliğinin, kıyıya yaklaştıkça neden arttığı ile doğrudan ilişkilidir. Derin sularda dalgalar saatte 800 kilometreye varan hızlara ulaşabilir; ancak bu hızda dalga boyları yüzlerce kilometre uzunlukta olduğu için, yüksekliği sadece birkaç santimetre veya metre olabilir ve gemiler tarafından bile hissedilmez. Kıyıya yaklaşıp su derinliği azaldıkça, dalganın önü sürtünme nedeniyle yavaşlar. Ancak enerji korunumu yasası gereği, dalganın toplam enerjisi sabit kalmak zorundadır. Hızı azalan dalganın enerjisi, kendini dikey olarak yükselerek gösterir. Bu durum, dalganın kıyıya ulaştığında 10 metreyi hatta bazı coğrafyalarda 30 metreyi aşan bir su duvarı haline gelmesine neden olur. Tsunami dalgaları tek bir dalga değil, aralarında dakikalar hatta saatler olabilen bir dalga serisidir. Bu nedenle önemli deyim ilk dalgadan sonra tehlikenin geçtiği düşünülmemelidir. Kıyılarda erken uyarı sistemleri ve tahliye prosedürleri, tsunaminin hayatı tehdit eden etkisini azaltmada kritik bir rol oynamaktadır.